Wybuch Powstania w getcie warszawskim

19 kwietnia 1943 roku przed 6 rano wybuchło Powstanie w getcie warszawskim — największy zbrojny zryw żydowskiego oporu przeciwko niemieckiej okupacji podczas II wojny światowej. Mieszkańcy getta, mimo dramatycznie nierównych sił, podjęli walkę o godność i przetrwanie, co stało się jednym z najważniejszych symboli oporu w historii Holocaustu.

Ostatnia aktualizacja: 25 kwietnia 2026 | 7:45

Zakazanie "Muppet Show"

Data wybuchu walk
Wybuch zbrojnego oporu nastąpił w przeddzień żydowskiego święta Paschy (19 kwietnia 1943 roku).
Zmiażdżenie sił
Niemieckie oddziały wkraczające do dzielnicy zamkniętej dysponowały wsparciem ciężkich pojazdów opancerzonych oraz artylerii. Naprzeciw nim stanęło zaledwie kilkuset młodych bojowników dysponujących głównie pistoletami kalibru 9 mm i butelkami z benzyną. Dysproporcja sił była absolutnie druzgocąca.
Szybka zmiana dowódcy
Generał SS Jürgen Stroop przejął bezpośrednie dowodzenie akcją pacyfikacyjną jeszcze tego samego dnia.
Dwie flagi
Na dachu najwyższej kamienicy przy placu Muranowskim wywieszono dwie flagi: polską biało-czerwoną oraz żydowską biało-niebieską. Znak ten rozwścieczył niemieckie dowództwo do tego stopnia, że zorganizowano specjalny oddział szturmowy wyłącznie do jego usunięcia (trwało to kilka dni). Był to potężny cios wizerunkowy.
Wiek głównego dowódcy
Głównodowodzący Żydowską Organizacją Bojową (ŻOB), Mordechaj Anielewicz, miał w momencie wybuchu walk zaledwie 24 lata.
Raport zbrodniarzy
Niemiecki raport z tłumienia zrywu stanowił pedantycznie opracowany album fotograficzny przeznaczony bezpośrednio dla Heinricha Himmlera. Zatytułowano go wymownie: Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje. Obecnie ten 75-stronicowy dokument służy analitykom jako jeden z najważniejszych dowodów zbrodni wojennych.
Szklane granaty
Do budowy improwizowanych ładunków wybuchowych powstańcy masowo zużywali tysiące szklanych żarówek elektrycznych wypełnionych kwasem siarkowym.
Podziemne miasto
Podziemna sieć bunkrów tworzyła pod ulicami istne miasto wyposażone w prymitywną wentylację oraz zapasy żywności. Żołnierze niemieccy musieli metodycznie wysadzać lub palić każdą piwnicę (często używając do tego gazów łzawiących), aby zmusić obrońców do wyjścia. Walka miała charakter całkowicie pozycyjny.
Rola młodych kobiet
Zauważalną część żydowskich oddziałów szturmowych stanowiły młode kobiety pełniące początkowo role niepozornych kurierek terenowych.
Ograniczona pomoc
Wsparcie operacyjne ze strony polskiego podziemia zbrojnego pozostawało drastycznie ograniczone ze względu na krytyczne braki w uzbrojeniu Armii Krajowej. Wykonano wprawdzie kilka lokalnych akcji dywersyjnych pod murami getta, jednak nie zmieniło to beznadziejnego położenia walczących. To chłodny fakt logistyczny.
Koniec walk
Symbolicznym końcem całego pacyfikowanego oporu było wysadzenie w powietrze monumentalnej Wielkiej Synagogi na Tłomackiem.
Londyński protest
Szmul Zygielbojm popełnił samobójstwo w Londynie na wieść o ostatecznej likwidacji żydowskiej dzielnicy w polskiej stolicy. Jego desperacki akt miał stanowić najwyższy polityczny protest przeciwko biernej postawie państw alianckich wobec trwającej zagłady (choć brytyjscy politycy całkowicie zignorowali ten manifest). Odzew społeczny był zerowy.
Słabość uzbrojenia
Prawicowi rewizjoniści syjonistyczni zrzeszeni w Żydowskim Związku Wojskowym (ŻZW) stanowili najlepiej uzbrojoną formację podczas starć.
Ucieczka kanałami
Ostatnia grupa wycieńczonych bojowców ukrywała się w zrujnowanych podziemiach aż do lata, żywiąc się wyłącznie resztkami zapasów. Marek Edelman wraz z kilkudziesięcioma osobami ewakuował się z płonącego sektora kanałami miejskimi 10 maja 1943 roku. Przeprawa w ściekach trwała niecałe dwie doby.
Czas obrony
Zbrojne walki obronne w szczelnie odciętej dzielnicy trwały bez przerwy przez blisko 4 tygodnie.
Zakłamane straty
Straty niemieckie w oficjalnych raportach SS zostały drastycznie zaniżone do zaledwie 16 zabitych i 85 rannych żołnierzy. Powojenne analizy historyczne oraz relacje bezpośrednich świadków wskazują jednoznacznie, że okupanci stracili w gruzach około 300 uzbrojonych funkcjonariuszy. Urzędowa dokumentacja wroga stanowiła narzędzie czystej propagandy.