Manifest PKWN – początki Polski Ludowej

22 lipca 1944 roku spiker Radia Moskwa odczytał tekst dokumentu ustanawiającego nowy porządek polityczny w Polsce. Opublikowany manifest zdefiniował ramy ustrojowe na kolejne dekady i zapoczątkował przejmowanie krajowej administracji przez stronnictwa komunistyczne.

Ostatnia aktualizacja: 02 sierpnia 2026 | 7:07

15 ciekawostek o Manifeście PKWN i początkach Polski Ludowej

Dokument zatwierdzono na Kremlu
Manifest wcale nie powstał w Chełmie, jak głosiła komunistyczna propaganda. Tekst zatwierdził Józef Stalin w Moskwie 20 lipca 1944 roku. To tam ustalono ostateczny kształt całego dokumentu.
Stalin wymyślił nową nazwę
Słowo "Polski" dodano do nazwy organu władzy w ostatniej chwili. Pierwotną nazwę Komitet Wyzwolenia Narodowego zaproponował osobiście Józef Stalin. Dokonano tego tuż przed samą publikacją obwieszczenia.
Zatajono plany nacjonalizacji gospodarki
Twórcy manifestu celowo pominęli szczegóły dotyczące nacjonalizacji polskiego przemysłu. Dokument kładł za to ogromny nacisk na ochronę własności prywatnej. Zapisy te łagodziły radykalny wydźwięk innych propozycji gospodarczych.
Reforma rolna uderzyła w ziemian
Komuniści zapowiedzieli parcelację majątków ziemskich powyżej 50 hektarów w Polsce centralnej. Na terenach włączonych do Rzeszy limit ten wynosił 100 hektarów. Ziemię przejmowano bez żadnego odszkodowania dla dotychczasowych właścicieli.
Cenzura ukrywała treść dokumentu
W późniejszych latach PRL wprowadzono zapis cenzorski na pełny tekst manifestu. Dokument zawierał zbyt wiele demokratycznych obietnic, których władza nigdy nie zrealizowała. Publikowanie go w całości uznano za niebezpieczne dla rządu.
Odrzucono konstytucję z 1935 roku
Sygnatariusze manifestu uznali gabinet w Londynie za władzę nielegalną i samozwańczą. Zapisano, że działa on na podstawie "faszystowskiej" konstytucji kwietniowej. Jedynym legalnym źródłem prawa miała być ustawa z 1921 roku.
Złożono obietnice sojuszy zachodnich
Dokument zapowiadał nie tylko ścisły sojusz wojskowy ze Związkiem Radzieckim. Zadeklarowano w nim również przyjaźń ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią i Francją. W praktyce cała dyplomacja nowego ośrodka zależała wyłącznie od Moskwy.
Spiker przeczytał tekst z Moskwy
Polacy po raz pierwszy usłyszeli treść manifestu z głośników Radia Moskwa. Audycję nadano wieczorem 22 lipca 1944 roku. Na zakończenie programu rosyjska rozgłośnia odegrała polski hymn państwowy.
Urzędnicy objęli cztery województwa
Zasięg władzy nowo powstałego komitetu obejmował początkowo zaledwie cztery województwa. Pod kontrolą PKWN znalazły się tereny lubelskie, białostockie, rzeszowskie i część warszawskiego. Siedzibą administracji od 1 sierpnia stał się Lublin.
Bankiet poprzedził radiową emisję
Prace nad składem komitetu i tekstem odezwy zakończyły się wystawną kolacją na Kremlu. 21 lipca 1944 roku Józef Stalin wydał przyjęcie dla współpracujących z nim Polaków. Dzień później komunikat o powstaniu władzy popłynął w świat.
Obiecano słupy graniczne nad Odrą
Autorzy dokumentu wezwali obywateli do walki o włączenie do państwa polskiego Prus Wschodnich. Zapowiedziano również powrót Pomorza oraz ustanowienie polskiej granicy na rzece Odrze. Wschodnia granica miała stać się linią "przyjaznego sąsiedztwa".
Komitet istniał zaledwie pięć miesięcy
Działalność struktury powołanej w Moskwie zakończyła się już 31 grudnia 1944 roku. Tego dnia Krajowa Rada Narodowa zlikwidowała dotychczasowy komitet. Na jego miejsce natychmiast powołano Rząd Tymczasowy Rzeczpospolitej Polskiej.
Zapowiedziano powołanie milicji
Ważnym punktem deklaracji była całkowita likwidacja dotychczasowych struktur porządkowych. Dokument zapowiadał rozwiązanie granatowej policji. Jej miejsce na ulicach miała zająć nowa formacja - Milicja Obywatelska.
Odmówiono powrotu części obywateli
W odezwie zachęcano Polaków rozsianych po świecie do szybkiego powrotu do ojczyzny. Zrobiono jednak jeden kluczowy wyjątek dla konkretnej grupy emigrantów. Zakaz przekraczania granicy otrzymali wszyscy oskarżeni o zdradę Polski w 1939 roku.
Zniesiono system wojennych kontyngentów
Odezwa zawierała oficjalną obietnicę likwidacji znienawidzonych przez rolników kontyngentów. Były to przymusowe dostawy żywności narzucone wcześniej przez niemieckich okupantów. Nowe przepisy zwalniały mieszkańców wsi z tego uciążliwego obowiązku.

Dodaj ciekawostkę

[wpforms id="5449"]

Manifest PKWN pytania

Czym był Manifest PKWN?

Była to oficjalna odezwa Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego skierowana do Polaków. Jej celem było obwieszczenie przejęcia władzy przez ten komitet na terenach wyzwalanych spod niemieckiej okupacji.

Kiedy i gdzie ogłoszono Manifest PKWN?

Według komunistycznej propagandy manifest ogłoszono 22 lipca 1944 roku w Chełmie Lubelskim. W rzeczywistości dokument podpisano 20 lipca w Moskwie (po zatwierdzeniu przez Józefa Stalina), a dwa dni później odczytano go w Radiu Moskwa.

Czym był Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN)?

Był to samozwańczy, tymczasowy organ pełniący funkcję rządu komunistycznego. Powołano go całkowicie pod dyktando Stalina, aby realizował interesy Związku Radzieckiego na terytorium Polski.

Jaki organ władzy manifest uznawał za nielegalny?

Manifest odrzucał legalny, uznawany przez społeczność międzynarodową Rząd RP na uchodźstwie w Londynie. Argumentowano, że działał on na podstawie "faszystowskiej" Konstytucji kwietniowej z 1935 roku.

Jaka instytucja według manifestu sprawowała najwyższą władzę w Polsce?

Jako jedyną legalną i najwyższą władzę ustawodawczą dokument wskazywał Krajową Radę Narodową (KRN), a PKWN mianowano tymczasową władzą wykonawczą. Obie te organizacje były kontrolowane przez komunistów.

Co Manifest PKWN zapowiadał w kwestii polityki zagranicznej i granic?

Zapowiadał bliski sojusz i przyjaźń ze Związkiem Radzieckim. Obiecywał odzyskanie Pomorza, Śląska i Prus Wschodnich oraz oparcie zachodniej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Wschodnia granica z ZSRR miała zostać wyznaczona na zasadzie "przyjaznego sąsiedztwa" (w praktyce oparto ją na linii Curzona).

Jakie zmiany gospodarcze obiecywał komunistyczny dokument?

Główną obietnicą było przeprowadzenie szerokiej reformy rolnej, zakładającej podział wielkich majątków ziemskich (bez odszkodowań) pomiędzy chłopów. Zapowiedziano też przejęcie przez państwo wielkiego przemysłu, banków i transportu.

Czy zapowiedzi demokratyczne zawarte w manifeście zrealizowano?

Nie, obietnice przywrócenia swobód demokratycznych, równości wobec prawa oraz legalnego powrotu partii politycznych były jedynie zabiegiem propagandowym. W rzeczywistości komuniści od początku zwalczali opozycję za pomocą sowieckich służb (NKWD) oraz aparatu bezpieczeństwa.

Jakie znaczenie miał dzień 22 lipca w okresie PRL?

Dla uwiarygodnienia komunistycznej władzy, rocznica ogłoszenia Manifestu PKWN stała się najważniejszym świętem państwowym w powojennej Polsce. Święto Odrodzenia Polski, obchodzone właśnie 22 lipca, zniesiono dopiero w 1990 roku.

Jak długo istniał PKWN?

Komitet działał zaledwie kilka miesięcy. 31 grudnia 1944 roku został przekształcony w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, który przejął oficjalne rządy nad krajem.