Historia snu. Dlaczego nasi przodkowie spali na siedząco?

Kiedy dziś kładziemy się do łóżka, naturalnym odruchem jest wyciągnięcie ciała na płaskim, wygodnym materacu i przespanie nieprzerwanych ośmiu godzin aż do porannego dzwonka budzika. Gdybyśmy jednak przenieśli się w czasie o trzysta lub czterysta lat, widok sypialni naszych pradziadków wprawiłby nas w szczere osłupienie.

Zabytkowe łoża w zamkach, dworkach i wiejskich chatach wydają się współczesnemu turyście zaskakująco krótkie, niemal jak meble dziecięce. Wbrew pozorom dawni ludzie nie byli karłami - po prostu historia snu kryje w sobie zupełnie inne nawyki, a spanie na siedząco lub w pozycji półleżącej było przez stulecia powszechną normą podyktowaną medycyną, strachem oraz dawną modą.

Nasi przodkowie spali w pozycji półsiedzącej z powodów zdrowotnych, przesądów oraz specyfiki dawnych mieszkań. Wierzono, że pozycja całkowicie leżąca przynależy zmarłym i grozi apopleksją, a uniesiony tułów ułatwiał oddychanie w zadymionych izbach oraz trawienie ciężkich posiłków. Dodatkowo dominował wtedy sen dwufazowy, dzielony na dwie tury.

Medycyna dawnych wieków: krew, dym i strach przed apopleksją

Jednym z głównych powodów unikania pozycji horyzontalnej były ówczesne zalecenia medyków oparte na teorii płynów ustrojowych. Ówcześni lekarze przestrzegali, że spanie z głową ułożoną płasko powoduje niebezpieczny napływ krwi do mózgu, co miało prowadzić do nagłego udaru, zwanego apopleksją, lub do szaleństwa.

Do tego dochodziły realia sanitarne dawnych domostw, w których powietrze przesycone było wilgocią oraz dymem ze słabo wentylowanych palenisk i świec łojowych. Spanie z uniesioną klatką piersiową przynosiło ogromną ulgę osobom cierpiącym na powszechną wówczas gruźlicę, astmę czy nawracające zapalenia oskrzeli.

Oto najważniejsze powody medyczne i praktyczne, dla których wybierano pozycję półsiedzącą:

• Ułatwienie trawienia obfitych i tłustych wieczerzy spożywanych tuż przed udaniem się na spoczynek.
• Zmniejszenie ryzyka zachłyśnięcia się treścią żołądkową podczas nocnego odpoczynku.
• Ochrona skomplikowanych, pudrowanych fryzur i peruk dworskich, których układanie trwało wiele godzin.
• Ułatwienie oddychania w dusznych, zawilgoconych i zadymionych pomieszczeniach mieszkalnych.
• Możliwość szybszego zerwania się na równe nogi w razie pożaru, napadu rabunkowego lub nocnego alarmu.

Pozycja nieboszczyka: zabobony i lęk przed demonami

W kulturze ludowej i wierzeniach religijnych pozycja wyprostowana z rękami złożonymi wzdłuż tułowia była jednoznacznie zarezerwowana dla zmarłych leżących w trumnie. Wierzono, że człowiek śpiący zupełnie na płasko kusi los i zaprasza śmierć do swojego łoża.

Istniało powszechne przekonanie, że anioł stróż lub demony mogą pomylić nieruchomo leżącego człowieka ze zwłokami i przedwcześnie zabrać jego duszę w zaświaty. Ułożenie ciała pod kątem około 45 stopni na stercie poduch było czytelnym sygnałem, że gospodarz wciąż należy do świata żywych.

Dawne zwyczaje sypialniane a współczesna wiedza

Porównanie dawnych nawyków nocnych z dzisiejszym stanem wiedzy medycznej pokazuje, że niektóre intuicje naszych przodków miały racjonalne podstawy, choć tłumaczono je w opaczny sposób.

Poniższa tabela zestawia najważniejsze elementy dawnej kultury snu z ich dzisiejszym wyjaśnieniem naukowym:

Łóżka w szafie: jak radzono sobie z chłodem i brakiem prywatności?

W wielu rejonach Europy, w tym na Pomorzu, w Niderlandach czy Szkocji, ogromną popularnością cieszyły się tak zwane łóżka szafowe. Były to masywne drewniane konstrukcje wbudowane w ścianę lub stojące wolno jako osobny mebel, zamykany od środka na drewniane drzwiczki lub zasuwany grubą kotarą.

Taka szafa nocna tworzyła mikroklimat zatrzymujący ciepło wytworzone przez ciała śpiących ludzi, co w nieogrzewanych zimą chatach decydowało o przetrwaniu. Dodatkowo drewniane ścianki stanowiły barierę dla szczurów i insektów, a także zapewniały odrobinę intymności w jednoizbowym domu pełnym domowników.

Sen na raty: dlaczego nasi przodkowie budzili się po północy?

Zupełnie inaczej niż dziś wyglądała również sama długość spoczynku, co szczegółowo opisał historyk Roger Ekirch. Przed rewolucją przemysłową i wynalezieniem żarówki dominował tak zwany sen dwufazowy, w którym noc była podzielona na dwie wyraźne części.

Ludzie kładli się spać niedługo po zmroku, by po trzech lub czterech godzinach pierwszego snu obudzić się około północy na tak zwaną godzinę czuwania. W tym czasie modlono się, rozmawiano z sąsiadami, czytano przy świecy, a nawet wykonywano drobne prace domowe, po czym zapadano w krótki drugi sen aż do świtu.

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie: Nocny świat, o którym zapomnieliśmy

Sposób, w jaki wypoczywali nasi przodkowie, pokazuje, jak mocno codzienne nawyki zależą od technologii, wierzeń i warunków mieszkaniowych. Choć dzisiejszy ośmiogodzinny sen na płaskim materacu wydaje nam się czymś odwiecznym, jest on w rzeczywistości bardzo młodym wynalazkiem naszej cywilizacji.