Dawna psychiatria. Jak leczono choroby dusz 100 lat temu?

Współczesna opieka psychiatryczna opiera się na precyzyjnie dobranej farmakoterapii, psychoterapii oraz poszanowaniu godności pacjenta, który w większości przypadków funkcjonuje normalnie w społeczeństwie. Jeszcze w latach 20. i 30. XX wieku diagnoza choroby psychicznej oznaczała niemal całkowite wykluczenie ze świata i pobyt za wysokim murem szpitala-miasta.

W dobie przed odkryciem pierwszych nowoczesnych leków psychotropowych lekarze toczyli dramatyczną, po omacku prowadzoną walkę z obłędem, psychozą i ciężką melancholią. Właśnie dlatego dawna psychiatria łączyła w sobie szczere chęci niesienia ulgi cierpiącym z metodami fizycznymi, które z dzisiejszej perspektywy wydają się drastyczne, niebezpieczne i pełne surowości.

Psychiatria sto lat temu, pozbawiona skutecznych leków farmakologicznych, opierała się na metodach biologicznych i fizykalnych mających wyciszyć układ nerwowy chorego. Podstawę leczenia w szpitalach stanowiła wielogodzinna hydroterapia w ciepłych wannach, śpiączki farmakologiczne, leczenie snem oraz pierwsze inwazyjne terapie szokowe wprowadzane przez ówczesnych pionierów medycyny.

Hydroterapia w wannach: woda jako przedwojenny lek uspokajający

W przedwojennych polskich zakładach dla nerwowo i psychicznie chorych - takich jak słynny Kobierzyn pod Krakowem, Tworki pod Warszawą czy Dziekanka w Gnieźnie - sercem oddziałów były sale kąpielowe. Woda o ściśle regulowanej temperaturze stanowiła główny odpowiednik dzisiejszych leków uspokajających.

Pacjentów w stanach ostrego pobudzenia, manii lub agresji umieszczano w specjalnych, głębokich wannach napełnionych wodą o temperaturze ciała, gdzie przebywali nieprzerwanie od kilku do nawet kilkunastu godzin. Wanny przykrywano płóciennymi płachtami lub drewnianymi pokrywami z wycięciem na samą szyję, aby uniemożliwić choremu ucieczkę i zapewnić mu stały nadzór pielęgniarski.

Oto najważniejsze metody fizykalne stosowane w codziennej praktyce szpitalnej sto lat temu:

• Ciągłe kąpiele uspokajające w letniej wodzie trwające wiele godzin z rzędu pod okiem sanitariuszy.
• Zawijania w mokre, zimne prześcieradła mające wywołać szok termiczny i gwałtowne obniżenie pobudzenia.
• Bicze wodne ze strumienia pod ciśnieniem stosowane jako bodziec pobudzający przy apatii i otępieniu.
• Kaftany bezpieczeństwa oraz pasy obezwładniające używane wyłącznie w momentach bezpośredniego szału.
• Leczenie pracą w szpitalnych gospodarstwach rolnych, ogrodach i warsztatach rzemieślniczych.

Wstrząsy i śpiączki: dramatyczne poszukiwanie przełomu

Lata 20. i 30. XX wieku przyniosły narodziny terapii szokowych, które zrewolucjonizowały ówczesne myślenie o funkcjonowaniu mózgu. Lekarze zauważyli, że silny wstrząs fizjologiczny potrafi czasowo zredukować omamy słuchowe oraz przerwać paraliżujący stupor katatoniczny.

Ogromną popularność zyskała metoda wprowadzania pacjentów w stan głębokiej śpiączki hipoglikemicznej za pomocą wysokich dawek insuliny, po czym wybudzano ich roztworem cukru podawanym przez zgłębnik. Pod koniec lat 30. pojawiły się także pierwsze próby wywoływania kontrolowanych napadów drgawkowych za pomocą prądu elektrycznego, co dało początek elektrowstrząsom.

Dawne metody leczenia a współczesna medycyna

Zestawienie przedwojennych procedur psychiatrycznych z dzisiejszą wiedzą pokazuje, jak wielki postęp dokonał się w rozumieniu procesów biochemicznych zachodzących w ludzkim mózgu.

Poniższa tabela przedstawia metody stosowane 100 lat temu oraz ich współczesną ocenę kliniczną:

Wstyd, komórka i szpital-miasto: los chorego w społeczeństwie

W dwudziestoleciu międzywojennym choroba psychiczna była dla rodziny ogromnym piętnem społecznym, które starano się za wszelką cenę ukryć przed wzrokiem sąsiadów. Na wsiach zdarzały się tragiczne przypadki przetrzymywania chorych krewnych w zamkniętych komórkach, stodołach lub na zapieckach.

Oddanie bliskiego do zakładu psychiatrycznego było ostatecznością, do której dochodziło, gdy rodzina nie była już w stanie opanować chorego. Ówczesne szpitale projektowano jako samowystarczalne enklawy z własnymi piekarniami, teatrami, kościołami i cmentarzami, z których wielu pacjentów nie wracało już do normalnego życia.

Pojawienie się neuroleptyków: zmierzch dawnych metod

Prawdziwy kres dawnej, surowej psychiatrii nadszedł dopiero w latach 50. XX wieku wraz z syntezą pierwszego leku neuroleptycznego - chlorpromazyny. Po raz pierwszy w dziejach medycyny lekarze zyskali narzędzie, które pozwalało bezpośrednio tłumić omamy i urojenia bez konieczności krępowania pacjenta pasami.

Pojawienie się nowoczesnych lekarstw umożliwiło stopniowe likwidowanie sal hydroterapii, odejście od niebezpiecznych śpiączek oraz otwarcie szpitalnych oddziałów na świat zewnętrzny. Psychiatria przestała być sztuką izolowania chorych, stając się pełnoprawną gałęzią medycyny nastawioną na powrót człowieka do zdrowia i bliskich.

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie: Trudna droga do zrozumienia ludzkiego umysłu

Historia dawnej psychiatrii to przejmujący zapis zmagań medycyny z tajemnicami ludzkiej psychiki w czasach, gdy brakowało do tego odpowiednich narzędzi badawczych. Choć dawne terapie budzą dziś dreszcz grozy, to właśnie z tamtych poszukiwań wyrosła współczesna nauka, która potrafi leczyć zaburzenia z empatią i szacunkiem dla ludzkiej godności.