Zapomniane słowa z PRL i II RP. Czy znasz ich znaczenie?

Język żyje, oddycha i umiera wraz z otaczającą go rzeczywistością polityczno-gospodarczą. W dobie powszechnej cyfryzacji, gdy nasze słownictwo jest codziennie bombardowane przez setki anglicyzmów opisujących wirtualną rzeczywistość, rzadko zastanawiamy się nad historyczną warstwą polszczyzny. A przecież jeszcze kilkadziesiąt lat temu Polacy funkcjonowali w ustrojach i realiach społecznych, które wymuszały tworzenie zupełnie innej siatki pojęciowej. Dzisiejszy nastolatek, słysząc o "odstaniu swojego po talon na Franię", najpewniej uzna to za absurdalny szyfr lub element gry fantasy.

Zrozumienie, dlaczego zapomniane słowa z PRL i II RP tak bezpowrotnie zniknęły z naszego języka, to fascynujące ćwiczenie socjologiczne. W dwudziestoleciu międzywojennym słownictwo rodziło się w bólach zderzenia eleganckich elit z twardą, uliczną gwarą, podczas gdy powojenna polszczyzna została brutalnie nagięta przez partyjnych dygnitarzy do wymogów socjalistycznej propagandy i nowomowy, tworząc określenia mające na celu piętnowanie wrogów ustroju.

W poniższej analizie weźmiemy pod lupę lingwistyczne skamieliny z dwóch niezwykle burzliwych okresów w naszej historii. Odkodujemy znaczenie popularnych niegdyś wyzwisk i pojęć technicznych, sprawdzimy, kto przed wojną bał się "krawężników", oraz wyjaśnimy, dlaczego w czasach gospodarki permanentnego niedoboru musztardówka była cenniejsza niż najlepszej jakości kryształ.

Język II Rzeczpospolitej charakteryzował potężny kontrast między eleganckimi "rautami" a uliczną gwarą pełną "apaszów". Z kolei słownictwo PRL-u, wymuszone centralnie sterowaną gospodarką i cenzurą, zdominowały pojęcia opisujące braki na rynku (talony, saturatory) oraz propagandowa nowomowa stygmatyzująca obywateli (bumelanci, badylarze).

Eleganckie salony i ciemne zaułki II RP

Słownictwo dwudziestolecia międzywojennego doskonale odzwierciedlało gigantyczne rozwarstwienie tamtejszego społeczeństwa. Klasy wyższe operowały terminami wziętymi prosto z francuskich i brytyjskich salonów. Szczytem elegancji było bywanie na tak zwanych "rautach", czyli hucznych, oficjalnych przyjęciach towarzyskich, na które nie wypadało przyjść bez odpowiedniego zaproszenia i smokingu. Jednak na ulicach, zwłaszcza w przedwojennej Warszawie, królowała twarda gwara miejska. Uliczni spryciarze i złodzieje, nazywani dumnie "apaszami", musieli uważać na interwencje "krawężników", czyli zwykłych, pieszych policjantów patrolujących stołeczne chodniki. Wdanie się w "awantaż" (bójkę) ze stróżem prawa, posłanym z lokalnego "cyrkołu" (komendy rejonowej), gwarantowało szybką wizytę w areszcie.

Jak dawniej postrzegano ten temat? Ewolucja wiedzy

Przez dziesięciolecia proces wymierania słów uznawano wyłącznie za naturalne zjawisko biologiczne języka, o którym dyskutowali w zamkniętym gronie wybitni lingwiści i profesorowie. Sądzono po prostu, że gdy znika przedmiot, umiera też jego nazwa. Dzisiaj, po wnikliwych badaniach nad zjawiskiem komunistycznej "nowomowy", patrzymy na tę lingwistyczną ewolucję zupełnie inaczej. Współcześni analitycy dostrzegają, że w czasach PRL potężna machina państwowa cynicznie i w pełni świadomie używała słów jako oręża do programowania nienawiści w głowach obywateli. Język nie był już tylko niewinnym narzędziem komunikacji, ale stał się brutalną bronią ideologiczną, która celowo i sztucznie wykluczała ze społeczeństwa tych, którzy nie pasowali do socjalistycznej układanki.

Lingwistyczna broń Polski Ludowej

Kiedy władzę w Polsce po wojnie przejęli komuniści, język przeszedł potężną transformację w służbie partyjnej machiny. Władza potrzebowała wyrazistych i obraźliwych pojęć, by móc jednoznacznie wskazać wrogów ludu. Tak narodził się osławiony "bumelant". Słowo to, choć pochodzi z języka niemieckiego, w PRL-u nabrało wyjątkowo negatywnego, propagandowego ładunku, oznaczając robotnika uchylającego się od pracy, lenia spowalniającego socjalistyczną produkcję. Niewiele lepiej traktowano "badylarzy" - zamożnych (jak na ówczesne warunki) rzemieślników i rolników uprawiających w prywatnych szklarniach warzywa i kwiaty. Ich finansowa niezależność od państwowego molochu mocno kłuła aparatczyków w oczy, stąd samo określenie nabrało niemal kryminalnego charakteru.

Słownik codziennego przetrwania, czyli talony i musztardówki

Niedobory podstawowych produktów sprawiły, że Polacy musieli wypracować zupełnie nową pojęciową architekturę radzenia sobie z brutalną rzeczywistością zakupową. Słowem kluczem do luksusu stał się "talon". Posiadanie odpowiedniego świstka papieru było absolutnym wymogiem (obok gotówki), by marzyć o wejściu w posiadanie pralki marki Frania, nowoczesnego telewizora czy upragnionego samochodu. Kolejnym symbolem minionej epoki jest legendarna "musztardówka". Wobec chronicznego braku standardowego szkła stołowego i szklanek, masywne i charakterystycznie ryflowane słoiczki po opróżnionej musztardzie przejmowały rolę uniwersalnego naczynia, z którego pito herbatę w domach i mocniejsze trunki pod budką z piwem.

Technika, która przeminęła z wiatrem

Postęp technologiczny usunął z naszych słowników również obiekty, które kiedyś stanowiły fundament krajobrazu i domowej rozrywki. Aby lepiej zrozumieć ewolucję języka użytkowego z czasów PRL, warto przyjrzeć się najsłynniejszym z nich:

• Saturator - kultowy wózek na kółkach ustawiany w upalne dni na rogach ulic, wyposażony w butle z gazem, z którego sprzedawca serwował "gruźliczankę" (wodę sodową z sokiem z jednej, wielokrotnie płukanej szklanki).
• Kasprzak - toporny, ale wytrzymały i potężnie pożądany radiomagnetofon produkowany w warszawskich zakładach, będący obiektem marzeń każdego nastolatka.
• Półkownik - dzieło kulturalne, najczęściej wybitny film (np. Przesłuchanie) lub książka, które z powodów politycznych nie mogły trafić do odbiorców i musiały leżeć zamknięte "na półce" z wyrokiem cenzora.

FAQ - Najczęściej zadawane pytania

Kim był "cinkciarz" i skąd wzięła się ta dziwna nazwa?

Cinkciarz to popularne, potoczne określenie ulicznego, nielegalnego handlarza walutami, grasującego głównie pod luksusowymi hotelami i sklepami Pewex. Ich działalność była odpowiedzią na zakaz swobodnego posiadania zachodnich pieniędzy. Etymologia słowa jest dość zabawna - wywodzi się najprawdopodobniej od zniekształconego, rzucanego do obcokrajowców angielskiego zwrotu "change money" (wymienić pieniądze), które w uszach przeciętnego Polaka brzmiało jak "cińć".

Czy wyrażenie "czyn społeczny" było wymuszone?

Teoretycznie czyny społeczne propagowane w okresie socjalizmu miały z definicji dobrowolny i szlachetny charakter, mający na celu integrację obywateli podczas wspólnego sadzenia drzew, sprzątania ulic czy malowania płotów. W praktyce wykręcenie się od tego "dobrowolnego" obowiązku bywało niezwykle ryzykowne, groziło wpisaniem do akt pracowniczych, utratą premii oraz przylgnięciem łatki aspołecznego wspomnianego wcześniej bumelanta.

Co dzisiaj zostało w naszym języku z tzw. "nowomowy"?

Choć sam aparat państwowy i ramy gospodarcze upadły, pojęciowy szkielet nowomowy wciąż potrafi rezonować we współczesnych wystąpieniach politycznych i medialnych. Do dzisiaj używamy kalk językowych typu "w tym temacie", "w świetle zaistniałych faktów" czy "wychodzić naprzeciw oczekiwaniom". Ten zbiór gładkich, acz pustych słów, idealnie maskujących brak konkretnych działań i kompetencji, na stałe zakorzenił się w urzędniczej i korporacyjnej polszczyźnie.

Podsumowanie

Słownictwo z minionych dziesięcioleci to coś więcej niż tylko zbiór śmiesznie brzmiących archaizmów dla najmłodszego pokolenia. To żywy zapis emocji, potężnych ograniczeń gospodarczych i kreatywności narodu polskiego. Śledząc drogę od eleganckiego rautu, poprzez lęk przed partyjnym oskarżeniem o bycie bumelantem, aż po walkę z cinkciarzami o lepszy kurs dolara, czytamy tak naprawdę fenomenalną, lingwistyczną historię naszych dziadków i rodziców. A pamięć o tych słowach jest najlepszym i najważniejszym pomnikiem tamtej bezpowrotnie utraconej rzeczywistości.