Pierwsze aparaty w Polsce. Jak robiono zdjęcia 100 lat temu?

Współczesna fotografia to kwestia jednego, niezauważalnego muśnięcia palcem w ekran smartfona. Rejestrujemy miliony kadrów każdego dnia - od perfekcyjnie doświetlonych portretów po rozmazane zdjęcia przypadkowych posiłków. Proces ten stał się tak trywialny i bezkosztowy, że powoli tracimy szacunek do zatrzymywania czasu w kadrze. Warto jednak odbyć podróż w czasie o niespełna sto lat i przenieść się do świata, w którym uwiecznienie uśmiechu na twarzy bliskiej osoby stanowiło potężne wyzwanie technologiczne, luksusowy rytuał, a samo urządzenie wywołujące obraz przypominało raczej drewnianą skrzynkę na amunicję niż nowoczesny sprzęt optyczny.

Często wydaje nam się, że branża fotograficzna od zawsze była domeną zachodnich lub japońskich koncernów, tymczasem historia pokazuje coś zupełnie innego. Polska przed wybuchem II wojny światowej aspirowała do miana kraju, który chciał dostarczyć w ręce swoich obywateli własne, krajowe rozwiązania optyczne. To, jak robiono zdjęcia 100 lat temu, stanowiło fascynujące skrzyżowanie wybitnej inżynierii z rzemieślniczym sprytem, który miał na celu ominięcie potężnych kosztów drogich licencji sprzętowych zza zachodniej granicy.

W poniższej analizie weźmiemy pod lupę fascynującą ewolucję polskich aparatów fotograficznych. Rozłożymy na czynniki pierwsze konstrukcję topornych i niezwykle prostych skrzynek z dwudziestolecia międzywojennego, przypomnimy sobie powojenne, bakelitowe cudeńka designu oraz odpowiemy na pytanie, dlaczego aparat pozbawiony konieczności ustawiania ostrości stał się absolutnym technologicznym hitem wśród przedwojennych amatorów.

Polska fotografia użytkowa narodziła się w latach 30. XX wieku za sprawą topornych, ale tanich aparatów skrzynkowych (jak kultowa Filma z Chodzieży), pozwalających na robienie zdjęć bez skomplikowanego ustawiania ostrości. Po II wojnie światowej, mimo potężnych braków technologicznych, polscy inżynierowie stworzyli kultowe urządzenia, m.in. profesjonalną lustrzankę Start, masowego bakelitowego Druha oraz niezwykle designerską Alfę.

Przedwojenne skrzynki marzeń, czyli narodziny KAPOL

Zanim polski rynek opanowały zaawansowane lustrzanki, fotografowanie znajdowało się w rękach absolutnych profesjonalistów posiadających ogromne atelier i skomplikowane aparaty mieszkowe na szklane klisze. Rewolucja na ziemiach polskich wybuchła na dobre na początku lat 30. XX wieku. W 1932 roku w wielkopolskiej Chodzieży, na tyłach prywatnego domu, Paweł Sobkowski założył pierwszą w międzywojennej Polsce seryjną wytwórnię aparatów - słynny KAPOL (Zakłady Mechaniczne Kamera-Polska). Fabryka ta zasłynęła z produkcji kultowego wręcz modelu Filma. Nie był to sprzęt dla profesjonalistów. Przypominał surową, czarną bryłę ze stałym obiektywem (fixed-focus), co w praktyce oznaczało gigantyczny komfort dla zwykłego obywatela - zdjęcie wychodziło ostre, o ile fotografowany obiekt znajdował się w odległości większej niż około 1,5 metra. Odpadło najbardziej uciążliwe i frustrujące kręcenie pierścieniami.

Jak dawniej postrzegano ten temat? Ewolucja wiedzy

Zanim do masowej produkcji weszła błona celuloidowa (wprowadzona na świecie przez George'a Eastmana pod koniec XIX wieku), proces fotografowania uważano za skrajnie toksyczną i niebezpieczną magię dla szaleńców. Aby uzyskać zdjęcie dagerotypowe, fotografowie musieli pracować z niebezpiecznymi oparami rtęci w całkowitych ciemnościach, a modele musieli siedzieć w absolutnym, bolesnym bezruchu nawet przez kilkanaście minut, mając głowy usztywnione w specjalnych metalowych imadłach. Z biegiem dekad i popularyzacją taśmy zwojowej oraz tanich polskich aparatów (jak model Korona z jednym, banalnym czasem naświetlania), to postrzeganie diametralnie się zmieniło. Fotografowanie zeszło z ulic do parków, a zdjęcie przestało być życiowym, stresującym rytuałem w dusznym studiu, stając się po prostu miłym elementem weekendowych spacerów po mieście.

Odradzanie z popiołów: Warszawskie Zakłady Foto-Optyczne

Pożoga II wojny światowej zrównała z ziemią polski przemysł precyzyjny. Kraj musiał całkowicie odbudować swoje kompetencje, opierając się na wiedzy nielicznych inżynierów, którzy przetrwali koszmar okupacji. Prawdziwy powojenny przełom nastąpił u progu 1954 roku, kiedy z taśm montażowych Warszawskich Zakładów Kinotechnicznych zjechał model Start. Była to solidna, dwuobiektywowa lustrzanka formatu 6x6, stworzona między innymi przez inżynierów Janusza Jirowca i Jana Matysiaka. Choć migawkę brutalnie skopiowano z radzieckiego aparatu Lubitel, urządzenie udowodniło potężny potencjał polskiej myśli technicznej i pozwoliło na wychowanie całej rzeszy świetnych, zawodowych fotoreporterów, którzy korzystali z jego późniejszych modyfikacji (Start B, Start 66).

Druh, Ami i Alfa, czyli szturm na masowego klienta

Kiedy profesjonaliści walczyli o kadry ciężkimi lustrzankami, państwo ludowe potrzebowało sprzętu dla mas robotniczych i młodzieży. Na rynku pojawiły się urządzenia o tak kultowym statusie, że do dziś można je znaleźć na strychach naszych dziadków:

• Druh (wypuszczony w 1957 r.) - wykonany z taniego, czarnego bakelitowego tworzywa sztucznego prosty aparat 6x6, który stał się synonimem harcerskiej wycieczki w Tatry.
• Ami - niewielka konstrukcja z połowy lat 60., która ze względu na potężną prostotę i niemal zerową awaryjność wylądowała w plecakach milionów szkolnych dzieciaków.
• Alfa (produkowana od 1961 r.) - zaprojektowana przez wybitnych plastyków z warszawskiej ASP, Olgierda Rutkowskiego i Krzysztofa Meisnera. Zachwycała niezwykle futurystycznym, pionowym kształtem obudowy oraz całą paletą pastelowych barw.

Smutny koniec polskiego marzenia

Mimo ogromnego zapału konstruktorów i wspaniałego designu, polski sen o własnej potędze fotograficznej został zmiażdżony przez bezduszną machinę polityczną socjalizmu. W połowie lat 60. władze w ramach struktur RWPG (Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej) odgórnie zadecydowały, że Polska ma się skupić wyłącznie na produkcji powiększalników do ciemni (na przykład popularnej serii Krokus), a monopol na same aparaty fotograficzne oddano w ręce inżynierów z Niemieckiej Republiki Demokratycznej (twórców Praktiki) oraz Związku Radzieckiego (zalewającego nas plastikowymi Smienami i metalowymi Zorkami). Ta decyzja bezpowrotnie zamknęła linie produkcyjne rodzimego sprzętu optycznego w Warszawie.

FAQ - Najczęściej zadawane pytania

Na jakiej zasadzie działał przedwojenny aparat skrzynkowy (np. Korona)?

Aparat skrzynkowy to technologia zredukowana do absolutnego minimum. Działał w oparciu o prymitywną soczewkę wmontowaną w szczelną, nieprzepuszczającą światła obudowę z drewnianą lub tekturową duszą. Model Korona posiadał zaledwie jeden stały czas otwarcia migawki (najczęściej około 1/50 sekundy) oraz tryb "B", który pozwalał na ręczne przetrzymywanie otwartej przesłony naświetlającej kliszę tak długo, jak mocno użytkownik wcisnął i trzymał przycisk spustu migawki.

Z jakiego powodu polska Alfa uchodzi za fenomen w świecie kolekcjonerów?

W czasach, gdy zarówno sprzęt zachodni, jak i ten z bloku wschodniego charakteryzował się czarnymi, ascetycznymi, mocno technicznymi bryłami, projekt warszawskiej Alfy rozbijał ten schemat w drobny mak. Smukły, pionowy, nieszablonowy kształt połączono z pięknymi obudowami malowanymi między innymi na kolor bordowy, błękitny czy seledynowy. Jej niespotykana estetyka czyni ją dziś jednym z najbardziej pożądanych obiektów w europejskich kolekcjach.

Ile zdjęć można było zrobić na jednej kliszy zwojowej w starych aparatach?

Pojemność dawnych filmów była potężnie ograniczona w stosunku do dzisiejszych kart pamięci. Klasyczna błona średnioformatowa wykorzystywana w popularnych powojennych Startach czy Druhach pozwalała zazwyczaj na naświetlenie jedynie dwunastu kwadratowych klatek o wymiarze 6x6 centymetrów. Zmuszało to fotografa do niesamowitej rozwagi podczas komponowania ujęcia, gdyż puste pstrykanie oznaczało potężne obciążenie dla domowego budżetu.

Podsumowanie

Zaglądając do wnętrza przedwojennej, wielkopolskiej Filmy czy głaszcząc po bakelitowej obudowie młodzieżowego Druha, dotykamy niezwykłego kawałka polskiej ambicji technologicznej. Borykając się z tragicznymi uwarunkowaniami politycznymi, odcięciem od najnowszych soczewek na Zachodzie i potężną cenzurą gospodarczą bloku wschodniego, nasi inżynierowie zdołali stworzyć urządzenia dające Polakom radość z utrwalania rzeczywistości. Historia tych zaledwie kilku wyprodukowanych modeli aparatów dowodzi, jak gigantyczną siłę ma ludzka potrzeba chwytania ulotnego momentu w małej, wyczernionej skrzynce.