17 grudnia 1938 roku w Berlinie, Otto Hahn i Fritz Strassmann dokonali rozszczepienia jądra atomowego.

Było to jedno z najważniejszych i najbardziej brzemiennych w skutki wydarzeń w historii nauki.

Ostatnia aktualizacja: 13 grudnia 2025 | 11:35

19 ciekawostek o rozszczepieniu jądra atomowego

1. Kluczowy eksperyment, który doprowadził do odkrycia, miał miejsce 17 grudnia 1938 roku w Berlinie. Otto Hahn i Fritz Strassmann bombardowali uran spowolnionymi neutronami, oczekując powstania cięższych pierwiastków (transuranowców), a zamiast tego otrzymali lżejszy bar. Było to dla nich całkowitym zaskoczeniem.

2. Hahn, będąc chemikiem, nie potrafił wyjaśnić tego zjawiska na gruncie fizyki. O wynikach poinformował listownie swoją wieloletnią współpracowniczkę, Lise Meitner, która jako Żydówka musiała uciekać z nazistowskich Niemiec do Szwecji.​

3. Lise Meitner wraz ze swoim siostrzeńcem, fizykiem Otto Robertem Frischem, dokonała teoretycznej interpretacji odkrycia podczas spaceru w wigilijny poranek 1938 roku. Siedząc na pniu zwalonego drzewa w ośnieżonym lesie pod Kungälv, zrozumiała, że jądro uranu pękło na dwie części, uwalniając przy tym ogromną energię.​

4. Otto Frisch jako pierwszy użył terminu „rozszczepienie jądra” (ang. nuclear fission), zapożyczając go z biologii, gdzie opisywał on podział komórki.

5. Hahn opublikował wyniki eksperymentu 6 stycznia 1939 roku w czasopiśmie „Naturwissenschaften”, ale pominął wkład Meitner w obawie przed nazistami. Meitner i Frisch opublikowali swoje wyjaśnienie w „Nature” miesiąc później.

6. Za odkrycie rozszczepienia jądra atomowego Nagrodę Nobla z chemii w 1944 roku otrzymał wyłącznie Otto Hahn. Lise Meitner została pominięta, co do dziś uważa się za jedną z największych niesprawiedliwości w historii Komitetu Noblowskiego.

7. Eksperyment Hahna i Strassmanna przeprowadzono na zwykłym, drewnianym stole laboratoryjnym, który zachował się do dziś i jest eksponatem w Muzeum Niemieckim w Monachium.

8. Wiadomość o odkryciu dotarła do USA dzięki Nielsowi Bohrowi. Kiedy dowiedział się o interpretacji Meitner i Frischa, uderzył się w czoło i wykrzyknął: „Ach, jakimi byliśmy wszyscy idiotami! To wspaniałe!”.

9. Zanim Hahn dokonał odkrycia, wielu naukowców, w tym Enrico Fermi oraz Irène Joliot-Curie, przeprowadzało podobne eksperymenty, ale błędnie interpretowali wyniki, sądząc, że odkryli nowe pierwiastki transuranowe.

10. Odkrycie to natychmiast uświadomiło fizykom możliwość stworzenia bomby atomowej. Leó Szilárd, węgierski fizyk, który już w 1933 roku opatentował ideę reakcji łańcuchowej, zdał sobie sprawę, że wojna atomowa stała się realnym zagrożeniem.

11. Lise Meitner, mimo ogromnego wkładu w odkrycie, była wielką przeciwniczką wykorzystania energii jądrowej do celów militarnych. Odmówiła udziału w Projekcie Manhattan, mówiąc: „Nie będę miała nic wspólnego z bombą!”.

12. Podczas rozszczepienia jądra uranu uwalnia się energia miliony razy większa niż w przypadku typowych reakcji chemicznych, np. spalania węgla. To właśnie ten fakt sprawia, że energia jądrowa jest tak potężna.

13. Paradoksalnie, to właśnie błędy w założeniach ówczesnej nauki (przekonanie, że jądro może zmieniać się tylko nieznacznie) opóźniły odkrycie rozszczepienia o kilka lat. Gdyby nie one, bomba atomowa mogłaby powstać jeszcze przed wybuchem II wojny światowej.

14. Odkrycie rozszczepienia obaliło dotychczasowe teorie o stabilności jąder atomowych i pokazało, że materia jest znacznie bardziej dynamiczna i pełna ukrytej energii, niż ktokolwiek wcześniej przypuszczał.

15. Pierwszy reaktor jądrowy, Chicago Pile-1, zbudowany przez Enrico Fermiego w 1942 roku w celu wywołania kontrolowanej reakcji łańcuchowej, powstał na korcie do squasha pod trybunami stadionu uniwersyteckiego w Chicago.

16. Otto Hahn, po zrzuceniu bomb na Hiroszimę i Nagasaki, popadł w głęboką depresję. Czuł się osobiście odpowiedzialny za śmierć tysięcy ludzi, mimo że sam nie brał udziału w budowie broni.

17. Pierwiastek o liczbie atomowej 109 został nazwany meitnerem (Mt) na cześć Lise Meitner. Jest to jedyny przypadek, gdy pierwiastek nazwano wyłącznie na cześć kobiety (Curium honoruje oboje małżonków Curie).

18. Zaledwie sześć lat dzieliło moment odkrycia teoretycznego (1939) od praktycznego, niszczycielskiego zastosowania tej wiedzy w Hiroszimie (1945). Jest to bezprecedensowe tempo wdrażania odkrycia naukowego w historii.

19. Ida Noddack, niemiecka chemiczka, już w 1934 roku sugerowała w artykule, że jądro uranu może pękać na duże fragmenty. Jej teza została jednak zignorowana i wyśmiana przez ówczesne autorytety, w tym samego Hahna, jako „fizycznie niemożliwa”. Historia przyznała jej rację po latach.

Autor: Pasjonat

Rozszczepienie jądra atomowego pytania

Czym jest rozszczepienie jądra atomowego?

To proces, w którym ciężkie jądro atomowe (np. uranu) dzieli się na dwa lżejsze fragmenty o zbliżonych masach. Zjawisku temu towarzyszy emisja neutronów i ogromnej ilości energii.

Kto odkrył rozszczepienie jądra atomowego?

Zjawisko to odkryli w 1938 roku niemieccy chemicy Otto Hahn i Fritz Strassmann. Za to odkrycie Otto Hahn otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 1944 roku.

Jaka była rola Lise Meitner w tym odkryciu?

Lise Meitner, austriacka fizyczka, jako pierwsza podała teoretyczne wyjaśnienie zjawiska rozszczepienia jądra atomowego ​​. Współpracowała z Hahnem, ale z powodu żydowskiego pochodzenia musiała uciekać z Niemiec i została pominięta przy Nagrodzie Nobla.

Ile energii powstaje z rozszczepienia uranu?

Rozszczepienie 1 kg uranu-235 dostarcza tyle energii, co spalenie około 2,5 miliona kg węgla. Pojedyncze rozszczepienie jądra uwalnia około 200 MeV energii.

Co to jest reakcja łańcuchowa?

To proces, w którym neutrony powstałe w jednym rozszczepieniu powodują rozszczepienie kolejnych jąder. Dzięki temu proces zachodzi lawinowo, uwalniając gigantyczną energię.

Czym jest masa krytyczna?

Masa krytyczna to najmniejsza ilość materiału rozszczepialnego potrzebna do podtrzymania reakcji łańcuchowej. Jeśli masa jest mniejsza, neutrony uciekają na zewnątrz i reakcja wygasa.

Jakie pierwiastki najłatwiej ulegają rozszczepieniu?

Najczęściej wykorzystuje się izotopy uranu-235 i plutonu-239. Są one stosunkowo łatwo rozszczepialne przez neutrony.

Co powstaje w wyniku rozszczepienia jądra?

Oprócz energii powstają dwa lżejsze jądra (tzw. fragmenty rozszczepienia), wolne neutrony oraz promieniowanie gamma. Fragmenty te są często silnie promieniotwórcze.

Czym różni się rozszczepienie od fuzji jądrowej?

Rozszczepienie polega na podziale ciężkiego jądra na lżejsze, natomiast fuzja (synteza) to łączenie się lekkich jąder w cięższe. Fuzja jest źródłem energii gwiazd, w tym Słońca.

Gdzie wykorzystuje się rozszczepienie jądra?

Głównym zastosowaniem są elektrownie jądrowe, które produkują energię elektryczną, oraz broń jądrowa. Wykorzystuje się je także w napędzie okrętów podwodnych i lodołamaczy.

Jak steruje się reakcją w elektrowni jądrowej?

Do kontroli używa się prętów sterujących wykonanych z substancji pochłaniających neutrony, np. boru lub kadmu. Wsuwając je do reaktora, zmniejsza się liczbę neutronów i spowalnia reakcję.

Czy rozszczepienie występuje w naturze?

Tak, ale bardzo rzadko; przykładem jest naturalny reaktor jądrowy w Oklo w Gabonie, który działał miliardy lat temu. Obecnie większość rozszczepień jest wymuszona przez człowieka.

Czy rozszczepienie jest bezpieczne?

W kontrolowanych warunkach elektrowni jądrowych proces jest bezpieczny dzięki licznym zabezpieczeniom. Ryzyko wiąże się z awariami systemów chłodzenia lub błędem ludzkim (jak w Czarnobylu).

Co dzieje się z odpadami po rozszczepieniu?

Zużyte paliwo jest wysoce radioaktywne i musi być przechowywane w specjalnych pojemnikach przez tysiące lat. Część odpadów można przetworzyć na nowe paliwo (recykling jądrowy).

Jakie zastosowanie ma rozszczepienie w medycynie?

Reaktory jądrowe produkują izotopy promieniotwórcze (np. molibden-99), które są kluczowe w diagnostyce i terapii nowotworów. Używa się ich m.in. w tomografii PET.