10 grudnia 1901 roku, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla, w Sztokholmie i Oslo odbyła się pierwsza w historii ceremonia wręczenia nagród ufundowanych przez wynalazcę dynamitu.

To prestiżowe wydarzenie, które miało honorować największe umysły i dobroczyńców ludzkości, od samego początku wzbudzało emocje i kontrowersje, stając się najważniejszym punktem w kalendarzu świata nauki i kultury.

Ostatnia aktualizacja: 13 grudnia 2025 | 11:19

17 ciekawostek o pierwszym wręczeniu Nagród Nobla

1. Pierwsza uroczystość wręczenia nagród odbyła się pięć lat po śmierci Alfreda Nobla. Tyle czasu zajęło egzekutorom testamentu pokonanie biurokratycznych przeszkód, walka z niezadowoloną rodziną fundatora oraz utworzenie Fundacji Nobla.

2. Zgodnie z wolą Nobla, nagrody wręczono w dwóch miastach. W Królewskiej Akademii Muzycznej w Sztokholmie rozdano wyróżnienia z fizyki, chemii, medycyny i literatury, natomiast Pokojową Nagrodę Nobla przyznano w parlamencie Norwegii w Oslo (Norwegia była wówczas w unii personalnej ze Szwecją).​

3. Pierwszym laureatem z fizyki został Wilhelm Conrad Röntgen. Otrzymał nagrodę za odkrycie promieni X, które zrewolucjonizowały medycynę, pozwalając zaglądać w głąb ludzkiego ciała bez użycia skalpela.

4. W dziedzinie chemii uhonorowano Holendra Jacobusa van ’t Hoffa. Doceniono go za odkrycie praw dynamiki chemicznej i ciśnienia osmotycznego w roztworach, co położyło podwaliny pod nowoczesną chemię fizyczną.

5. Emil Adolf von Behring otrzymał pierwszego Nobla z medycyny. Niemiecki bakteriolog został nagrodzony za prace nad surowicami, w tym za opracowanie leku na błonicę (dyfteryt), chorobę dziesiątkującą wówczas dzieci.​

6. Najwięcej kontrowersji wzbudził werdykt literacki. Nagrodę otrzymał francuski poeta Sully Prudhomme. Decyzja ta spotkała się z krytyką, gdyż pominięto giganta ówczesnej literatury, Lwa Tołstoja, uważając jego poglądy za zbyt radykalne.

7. Pierwszą Pokojową Nagrodę Nobla podzielono między dwie osoby. Otrzymali ją Jean Henri Dunant, założyciel Czerwonego Krzyża, oraz Frédéric Passy, francuski ekonomista i pacyfista, założyciel Międzynarodowej Ligi Pokoju.​

8. Wartość pieniężna pierwszej nagrody wynosiła 150 782 korony szwedzkie. Była to wówczas suma ogromna, odpowiadająca około 20-letnim zarobkom profesora uniwersytetu, co miało zapewnić laureatom niezależność finansową i swobodę w dalszych badaniach.

9. Alfred Nobel nie ustanowił nagrody z ekonomii. Jest ona przyznawana dopiero od 1969 roku i formalnie nosi nazwę „Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych”.

10. Ceremonia w 1901 roku miała bardzo skromny i poważny charakter, różniący się od dzisiejszych wystawnych bankietów. Uczestniczyli w niej wyłącznie mężczyźni, gdyż w pierwszym roku nie nagrodzono żadnej kobiety.

11. Król Szwecji Oskar II początkowo był przeciwny idei nagród, uważając, że wyprowadzają one pieniądze z kraju. Zmienił zdanie, gdy uświadomił sobie, jak wielki prestiż i reklamę przyniosą one Szwecji na arenie międzynarodowej.

12. Ciekawostką jest, że Jean Henri Dunant, laureat Pokojowej Nagrody Nobla, w momencie jej otrzymania żył w zapomnieniu i ubóstwie w przytułku w Szwajcarii. Nagroda przypomniała światu o jego zasługach.

13. Dyplomy wręczane laureatom od samego początku były małymi dziełami sztuki. Każdy z nich jest ręcznie kaligrafowany i ozdobiony unikalną ryciną, nawiązującą do tematyki nagrodzonego osiągnięcia.

14. W 1901 roku nie istniała jeszcze tradycja wygłaszania przez laureatów wykładów noblowskich. Została ona wprowadzona w późniejszych latach i stała się jednym z kluczowych elementów Tygodnia Noblowskiego.

15. Wybór laureatów był i jest procesem ściśle tajnym. Nominacje i protokoły z obrad komitetów są utajnione na 50 lat, co tylko podsyca spekulacje i emocje towarzyszące ogłaszaniu wyników.

16. Wilhelm Röntgen był tak skromnym człowiekiem, że nie wygłosił przemówienia podczas bankietu noblowskiego, a nagrodę pieniężną przekazał w całości na badania naukowe na swoim uniwersytecie w Würzburgu.

17. W pierwszych latach dominowali laureaci z Niemiec i Francji. Nauka amerykańska, która dziś wiedzie prym, w 1901 roku nie otrzymała żadnego wyróżnienia.

Autor: Pasjonat

Pierwsze wręczenie Nagród Nobla pytania

Kiedy odbyła się pierwsza w historii ceremonia wręczenia Nagród Nobla?

Pierwsza uroczystość odbyła się 10 grudnia 1901 roku, dokładnie w piątą rocznicę śmierci fundatora, Alfreda Nobla.

Gdzie miała miejsce pierwsza ceremonia wręczenia nagród naukowych i literackich?

Uroczystość zorganizowano w Królewskiej Akademii Muzycznej w Sztokholmie w Szwecji.

Kto otrzymał pierwszą Nagrodę Nobla z fizyki?

Laureatem został niemiecki fizyk Wilhelm Conrad Röntgen za odkrycie promieniowania rentgenowskiego, zwanego wtedy promieniami X.

Kto został pierwszym laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny?

Nagrodę otrzymał Emil Adolf von Behring, niemiecki bakteriolog, za prace nad surowicami, w tym surowicą przeciwbłoniczą i przeciwtężcową.

Kto jako pierwszy odebrał Nobla z chemii?

Wyróżniono holenderskiego naukowca Jacobusa van ’t Hoffa za odkrycie praw dynamiki chemicznej i ciśnienia osmotycznego.

Kto otrzymał pierwszą Pokojową Nagrodę Nobla?

Nagrodę tę podzielono między dwie osoby: Jeana Henriego Dunanta, założyciela Czerwonego Krzyża, oraz Frédérica Passy’ego, francuskiego pacyfistę.

Kto został pierwszym laureatem Literackiej Nagrody Nobla?

Nagrodę przyznano francuskiemu poecie Sully’emu Prudhomme’owi, co wywołało spore kontrowersje w środowisku literackim.

Dlaczego wybór pierwszego laureata literackiego był kontrowersyjny?

Wielu uważało, że nagroda należała się Lwu Tołstojowi, ale Akademia wybrała Prudhomme’a, uznając jego twórczość za bardziej zgodną z „idealistycznym” kryterium testamentu Nobla.

Jaka była wartość pieniężna pierwszej Nagrody Nobla?

Każdy laureat otrzymał czek na sumę 150 782 koron szwedzkich. Była to wówczas równowartość około dwudziestoletnich zarobków profesora uniwersyteckiego.

Czy Król Szwecji wręczał nagrody od samego początku?

Nie, podczas pierwszej ceremonii w 1901 roku król Oskar II nie wręczał nagród osobiście, gdyż początkowo był sceptyczny wobec idei nagradzania cudzoziemców. Dopiero od 1902 roku król Szwecji oficjalnie wręcza nagrody.

Czy w 1901 roku przyznano nagrodę z ekonomii?

Nie, Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii została ustanowiona znacznie później, bo dopiero w 1968 roku. W 1901 roku przyznano nagrody tylko w pięciu kategoriach wymienionych w testamencie.

Gdzie wręczono pierwszą Pokojową Nagrodę Nobla?

Zgodnie z wolą Alfreda Nobla, ceremonia wręczenia Pokojowej Nagrody odbyła się w Norwegii, w ówczesnej Kristianii (obecnie Oslo), a nie w Sztokholmie.

Czy Alfred Nobel był obecny na pierwszej ceremonii?

Nie, Alfred Nobel zmarł w 1896 roku, czyli pięć lat przed pierwszą uroczystością. To właśnie wykonanie jego testamentu doprowadziło do ustanowienia nagród.

Jak wyglądał pierwszy medal noblowski?

Medale z fizyki, chemii, medycyny i literatury miały na awersie portret Alfreda Nobla oraz daty jego urodzin i śmierci, zaprojektowane przez Erika Lindberga. Medal pokojowy miał inny projekt, autorstwa Gustava Vigelanda.

Skąd pochodzili pierwsi laureaci?

Wśród pierwszych zwycięzców dominowali Europejczycy: Niemcy, Francuzi, Holender i Szwajcar. Pokazało to ówczesną dominację naukową Europy Zachodniej.