Co Polacy robili w wolnym czasie 50, 100 i 200 lat temu?

Zastanawiałeś się kiedyś, co byś robił w niedzielny wieczór bez Netfliksa, Spotify i scrollowania TikToka? Kiedy wyłączają nam prąd na dwie godziny, wpadamy w panikę, a tymczasem nasi przodkowie musieli jakoś zagospodarować długie, zimowe miesiące. I wierz mi, rzadko kiedy ograniczali się do patrzenia w ścianę. Historia polskiego relaksu to fascynująca mieszanka dzikich hulanek, sąsiedzkich plotek i zaskakująco kreatywnych pomysłów na zabicie nudy. Sprawdźmy, co Polacy robili w wolnym czasie 50, 100 i 200 lat temu. Od szlacheckich kuligów, przez dymne kabarety II RP, aż po wczasy pracownicze z kaowcem w tle.

W wolnym czasie 200 lat temu polska szlachta oddawała się polowaniom i wielodniowym biesiadom, podczas gdy chłopi odpoczywali tylko w święta. 100 lat temu królowały kina, kawiarnie i potańcówki w miastach. Z kolei 50 lat temu w PRL-u czas wolny organizowało państwo poprzez wczasy pracownicze, świetlice i ogródki działkowe.

200 lat temu: Złota wolność, polowania i litry miodu (1826)

Cofnijmy się do pierwszej połowy XIX wieku. Polska nie istnieje na mapach, ale życie towarzyskie toczy się w najlepsze. Sposób spędzania czasu wolnego drastycznie dzielił społeczeństwo wzdłuż jednej, grubej linii – pochodzenia.

Szlacheckie uciechy bez hamulców

Dla polskiej szlachty i arystokracji czas wolny był właściwie... całym czasem. Zima, kiedy prace polowe zamierały, stawała się jednym wielkim karnawałem. Prawdziwym hitem ówczesnej rozrywki był kulig. Zapomnij o grzecznym ślizganiu się na sankach po lesie z termosem herbaty. Szlachecki kulig to była zorganizowana inwazja. Szwadron sań, pełen podpitych sąsiadów z orkiestrą na czele, zajeżdżał niespodziewanie do dworu. Wpadali, jedli zapasy z całej spiżarni, pili do upadłego, tańczyli na stołach, a potem zgarniali gospodarza i ruszali do kolejnego majątku. Taka zabawa potrafiła trwać tygodniami i rujnować gospodarzy.

A co z latem?

Królowały polowania z psami (tzw. par force), które często kończyły się hucznymi ucztami na leśnych polanach. Kobiety w tym czasie zajmowały się haftowaniem, czytaniem francuskich romansów i... plotkowaniem podczas niekończących się wizyt sąsiedzkich.

Wieczornice pod strzechą

Na przeciwległym biegunie znajdowali się chłopi. Dla nich pojęcie "czasu wolnego" praktycznie nie istniało poza niedzielami i świętami kościelnymi. Kiedy zima skuwała pola, życie przenosiło się do izb. Organizowano tzw. "prządki" lub "darcie pierza". Kobiety zbierały się w jednej chacie i pracowały, ale to tylko pozory harówki. W rzeczywistości była to instytucja kulturalna. Opowiadano niesamowite historie o strzygach, śpiewano pieśni i swano młodych. W sobotnie wieczory pojawiali się muzykanci, a izba zamieniała się w parkiet do oberków.

100 lat temu: Kina, kawiarnie i narodziny popkultury (1926)

Przeskakujemy do II Rzeczypospolitej. Jesteśmy u progu szalonych lat dwudziestych. To moment, w którym pojęcie czasu wolnego powoli zaczyna przypominać to, co znamy dzisiaj. W miastach eksploduje przemysł rozrywkowy.

Magia srebrnego ekranu i dymne kabarety

Największą rewolucją było kino. Polacy oszaleli na punkcie niemych (a z czasem dźwiękowych) filmów z Jadwigą Smosarską czy Eugeniuszem Bodo. Do "iluzjonów", jak nazywano pierwsze kina, ustawiały się gigantyczne kolejki. Półmrok sali kinowej był też świetnym pretekstem do randek z dala od czujnych oczu przyzwoitek.

Warszawska i krakowska inteligencja wieczorami przesiadywała w oparach dymu z cygar.

Kawiarnie, takie jak legendarna Ziemiańska, stawały się drugim domem dla artystów, urzędników i wojskowych. To tam czytano prasę, dyskutowano o polityce i grano w bilard lub karty. Kabarety (np. Qui Pro Quo) pękały w szwach, oferując ciętą satyrę polityczną i piosenki, które następnego dnia nuciła cała ulica.

Plażing i rozwój sportu

W dwudziestoleciu międzywojennym Polacy nagle odkryli, że ciało służy nie tylko do pracy, ale i do rekreacji. Zaczęto wyjeżdżać na letniska. Jurata, Zakopane, czy Truskawiec pękały w szwach od kuracjuszy grających w tenisa. Mniej zamożni mieszczanie organizowali pikniki nad rzekami — warszawiacy tłumnie zjeżdżali na piaszczyste plaże Wisły, zwane pieszczotliwie "Poniatówką".

• Szał na nowe tańce (tango, fokstrot, charleston) na miejskich dancingach.
• Niedzielne spacery w Ogrodzie Saskim lub Plantach "żeby się pokazać".
• Masowe czytelnictwo prasy brukowej ("Tajny Detektyw") i powieści groszowych.

50 lat temu: Kaowcy, telewizor marki Rubin i ogródki działkowe (1976)

Złota era Gierka. O tym, co Polacy robili w wolnym czasie 50 lat temu, w dużej mierze decydowało państwo ludowe, które dbało, by obywatel zbytnio się nie nudził (i nie wymyślał głupot).

Telewizja okienkiem na (niektóry) świat

To dekada, w której telewizor stał się ołtarzem w polskim salonie. Wieczory mijały na wspólnym, rodzinnym oglądaniu "Dziennika Telewizyjnego" (choćby po to, by ponarzekać na kłamstwa władzy), Kabaretu Starszych Panów i Festiwalu w Sopocie. Emisja "Czterech pancernych i psa" czy "Stawki większej niż życie" dosłownie wyludniała ulice. Jeśli sąsiad nie miał telewizora, wpadał z krzesłem (i butelką) na seans do ciebie.

Wczasy FWP i weekendy na "ROD-os"

Państwo organizowało wypoczynek masowy. Dwa tygodnie w ośrodku Funduszu Wczasów Pracowniczych (FWP) to był szczyt luksusu przeciętnego Kowalskiego. Z ramienia ośrodka działał tajemniczy "Kaowiec" (Instruktor Kulturalno-Oświatowy), który organizował wycieczki do muzeum, ogniska z pieczeniem kiełbasek i wieczorki zapoznawcze przy muzyce z magnetofonu szpulowego.

A co z tymi, którzy zostawali w mieście?

Wiosną i latem uciekano na Pracownicze Ogródki Działkowe (dzisiejsze ROD-y). Działka była świątynią relaksu i przetrwania. Uprawiano tam pomidory i truskawki, łatano zepsute Syrenki i pito tanie wino z sąsiadami zza siatki. To tam, wśród grządek z marchwią, toczyło się najprawdziwsze życie towarzyskie epoki PRL-u.

Od kuligu do scrollowania

Kiedy spojrzymy na to, co Polacy robili w wolnym czasie 50, 100 i 200 lat temu, widać jedną wyraźną tendencję. Kiedyś relaks niemal zawsze oznaczał kontakt z drugim człowiekiem. Wymagał wyjścia z domu, interakcji, czasem przygotowań trwających tygodnie. Dziś, mając w kieszeni dostęp do całej rozrywki tego świata, najczęściej wybieramy samotność przed małym, świecącym ekranem. Być może warto czasem wyciągnąć wnioski z historii przodków? Nie namawiam do najeżdżania z orkiestrą domu sąsiada w środku nocy (bo to może skończyć się interwencją policji), ale wieczór bez prądu z talią kart mógłby okazać się najlepszą imprezą tego miesiąca.